Osmanlı Döneminde El Sabunu: Tarihçe, Hammaddeler ve Geleneksel Üretim

Osmanlı İmparatorluğu’nda temizlik kültürü hep önemli bir yere sahipti. Sabun, hem kişisel temizlik hem de çamaşır yıkamada kullanılan temel malzemelerden biriydi. Osmanlı döneminde sabun üretimi ve kullanımı, saraydan hamamlara, halkın günlük yaşamına dek yaygın bir uygulama hâline gelmiştir. Sabun üretimi “sabunhane” adı verilen atölyelerde, zeytinyağı ile hayvani yağların kül suları (örneğin çorakil adı verilen bitki küllerinden elde edilen) gibi alkali maddelerle kaynatılmasıyla yapılırdıdergipark.org.trhurriyet.com.tr. Bu geleneksel yöntemlerde ek olarak tuz, kireç veya özel sabun toprağı gibi malzemeler de kullanılırdıdergipark.org.trdergipark.org.tr. Zeytinyağı en çok tercih edilen hammaddeydi; tarihi kayıtlara göre Osmanlı’da “sabunun hammaddesi zeytinyağı ve içyağıydı” ve özellikle zeytinyağından yapılan sabunlar en kaliteli sayılırdıhurriyet.com.trtemizmekan.com.

Sabun üretiminde kullanılan hammaddeler şunlardı:

• Hayvani yağ (içyağı): Örneğin sığır ve koyun iç yağları, sabunun temel yağ bileşenlerindendidergipark.org.trhurriyet.com.tr.

• Zeytinyağı: En değerli yağdı; kaliteli sabunlar genellikle sızma zeytinyağından yapılırdıhurriyet.com.trtemizmekan.com.

• Çorakil (kül suyu): Ağaç küllerinden elde edilen alkali solüsyon, sabunlaştırma için kullanılırdıdergipark.org.tr. Tuz ve kireç de benzer amaçlarla eklenebiliyordu.

• Sabun toprağı: Özellikle gemilerde taşınan özel bir kil/maddeden yapılan sabun temizleme maddesi, üretimde banyo tozu olarak kullanılırdıdergipark.org.tr.

Bu malzemeler kazanlarda kaynatılarak sabunlaşma (saponifikasyon) sağlanır; elde edilen yoğun karışım kalıplara dökülüp soğumaya bırakılır, ardından katılaşan sabun sabun küpü şeklinde kesilirdi. Yapım süreci boyunca temizliğe dair hijyen ve kalite denetimleri yapılır, özellikle saray ve ordunun ihtiyaçları için düzenlemeler yapılırdı. Nitekim Fatih Sultan Mehmet’ten Kanuni Sultan Süleyman’a kadar birçok padişah, sabun kalitesi, fiyatı ve üretimi konusunda kanunnameler çıkarmıştırhurriyet.com.trdagarcikturkiye.com.

El Yapımı Sabun

Osmanlı Sabun Çeşitleri ve Kalite

Osmanlı döneminde üretilen sabunlar, üretildikleri bölge ve içerdikleri aromalara göre isimlendiriliyordu. Örneğin Girit (Kandiye) sabunu, Ege adalarında üretilir, temizlik ve dayanıklılığıyla ün salmıştıhurriyet.com.trhurriyet.com.tr. Nablus sabunu ve Halep sabunu ise Şam bölgesinin zeytinyağlı sabunlarıydı. Topkapı Sarayı’nda da el yapımı özel sabunlar üretilirdi: Sarayın Helvahane atölyesinde gül, yasemin, menekşe gibi çiçek esansları katılarak rengârenk sabunlar kalıplanırdıturkascihaberleri.com. Ayrıca Edirne’de özellikle Rum ustalar tarafından yapılan misk sabunu meşhurdu; öyle ki sıkça “padişaha sunulabilecek hediye” olarak bile tercih edilirditemizmekan.comtemizmekan.com.

Yaygın sabun türlerinden bazıları şunlardıtemizmekan.comhurriyet.com.tr:

• Misk Sabunu (genellikle Edirne’de üretilen, hoş kokulu sabun)

• Çiçek Sabunu (çiçek özleriyle kokulandırılmış sabun)

• Paşa Sabunu (kokulu ve zarif sabun)

• Kara Sabun (kömür karası rengine yakın, genellikle temizlik sabunu)

• Arap/Nablus Sabunu (Şam bölgesinden, zeytinyağlı sabun)

• Girit/Kandiye Sabunu (Girit Adası’ndan, yüksek kaliteli zeytinyağ sabunu)

Sabunun kalitesi büyük ölçüde içindeki zeytinyağı miktarıyla belirlenirdi; zeytinyağı içeren sabunların köpürme ve temizlik özelliği üstün sayılırdıtemizmekan.comhurriyet.com.tr. Örneğin Hürriyet gazetesinde belirtilene göre “tercih edilen sabunlar zeytinyağından imal edilenlerdi”hurriyet.com.tr. Ayrıca Edirne meyve sabunları gibi ustalıklı üretim örnekleri de vardı: Bu sabunlar geniş kazanlarda eritilip birkaç damla gül yağı eklenerek hazırlanır, soğuma sırasında el yardımıyla elma, limon, kavun gibi meyve şekillerine dönüştürülürdütemizmekan.com. Yüzyıllar öncesinden gelen bu estetik sabunlar günümüzde bile koleksiyonlarda sergilenmektedir.

Saray, Hamam ve Halk: Sabunun Kullanım Alanları

Sabun Osmanlı toplumunda hem günlük temizlik hem de ritüel ve sosyal amaçlarla kullanılmıştır. Sarayda, Topkapı’nın Helvahaneleri’nde sabun yapımı özenle yürütülürdü. Saray hekimeynleri (başhekimleri) eski reçetelerine göre cilt hastalıkları için ilaçlı sabunlar da üretirdi; el sabunlarına çiçek esansları, saç sabunlarına kepek önleyici karışımlar katılırdıturkascihaberleri.com. Örneğin el yıkamak için hazırlanan sabuna yasemin, ıtır, karanfil gibi kokular eklenir, çamaşır sabunlarına karanfil ve kimyon tozu katılırdıturkascihaberleri.com. Bu özel sabunlar, tedavi amaçlı hazırlanmışsa saray hastanesine ve saray hamamlarına dağıtılırdıturkascihaberleri.com. Saraydaki hamam kültüründe de sabun önemli bir ritueldi; hanımlar hamama giderken saç ve ciltlerini temizleyici sabunlarla yağlandırıp kese yaptırır, sonra bol köpük ve su ile durulanırdı.

Hamamlar Osmanlı’da temizlik ve sosyalleşme mekânlarıydı. Haftalık ritüel hâline gelmiş hamam ziyaretlerinde peştemal, kese ve sabun olmazsa olmazdı. Geleneksel Türk hamamında hâlâ tercih edilen ürünler arasında zeytinyağlı sabun, gül suyu ve lavanta yağı gibi doğal malzemeler bulunurgetamuhendislik.com. Osmanlı döneminde de hamamlar genellikle zeytinyağlı sabun kullanırdı; su ile birlikte yoğun köpük oluşturan bu sabun cildi nazikçe temizler, aynı zamanda besleyici etki sağlar, bol kesenin rahatlatıcı uygulamasıyla birlikte derinlemesine temizlik sunardı. Örneğin “geleneksel hamam sabunu” hâlâ Ege usulü zeytinyağlı sabun olarak pazarlanır.

Halk arasında da sabun önemliydi. İnsanlar evde temizlik yaparken, bulaşık veya çamaşır yıkarken sabun kullanırdı. Arşivlere göre Osmanlı’da sabun üretimi ve tüketimi oldukça yaygındı; sabuncular (sabuncular) esnaf loncalarında yer almış, sabun camiaları düzenlenen şenlik alaylarında boy göstermiştirhurriyet.com.trhurriyet.com.tr. Kırsal kesimde bile, zeytini bol olan Ege ve Akdeniz köylerinde kadınlar kendi sabunlarını kazanlarda kaynatarak doğal temizlik maddesi elde ederdi. Özel günlerde gelin hamamı gibi törenlerde dahi sabun sembolik bir rol oynardı: Örneğin bir gelin hamamı davetiyesi olarak safa madeni sabun kullanılır, bohçaya ayna ile beraber sabun da eklenirdiantikalar.com. Bu ritüel, sabunun “temizlik ve yenilenme” çağrışımını vurgulayan bir örnektir.

Bugün Geleneksel Sabunculuğun İzleri

Osmanlı’dan miras kalan sabun geleneği, günümüzde de doğal içerikli sabunlara olan ilgide ve geleneksel üretimde yaşamaktadır. Özellikle Ege bölgesi ve Akdeniz çevresinde hâlâ zeytinyağlı sabun üretimi yapılır. Hamamlar ve spa merkezleri geleneksel Türk hamamı deneyimi sunarken zeytinyağlı sabunlar ile gül suyu kullanmaya devam edergetamuhendislik.com. Modern tüketiciler de kimyasal katkı içermeyen, doğal yağlardan yapılmış sabunları tercih ettiği için yerel el yapımı sabun üreticiliği canlanmıştır. Sabunun kalitesini belirleyen en önemli faktör olan zeytinyağı, günümüzde “castile sabunu” veya “Ege zeytin sabunu” gibi isimlerle meşhur olmaya devam ediyor. Osmanlı döneminde olduğu gibi, doğal bileşenler ve geleneksel tarifler bugünkü sabunlarda rağbet görüyor. Özetle, Osmanlı dönemi sabunculuğu, bugünkü Türk sabun ve temizlik geleneğinin temelini oluşturmuş; zeytinyağlı sabun geleneği ve özel formüller günümüzdeki doğal ürün meraklıları için ilham kaynağı olmaya devam etmektedir.